1. Rodzaje ochrony własności intelektualnej

Efekty działań twórczych człowieka podlegają ochronie prawnej, z jednej strony zapewniającej uprawnionej osobie (fizycznej lub prawnej) wyłączność na osiąganie korzyści materialnych z wykorzystania przedmiotu ochrony do celów zarobkowych, a z drugiej strony zapewniającej twórcy dzieła prawo do zidentyfikowania go jako autora. Przedmiotem ochrony jest dzieło, a podmiotami – jego właściciel i twórca.

Prawa wynikające z ochrony dzieła mają dwa aspekty: prawa materialne są zbywalne i można je przenosić na inne podmioty (np. poprzez licencje), natomiast prawo do autorstwa nie jest zbywalne i nie można go odebrać twórcy (chyba że popełnił plagiat lub przywłaszczył sobie autorstwo cudzego dzieła w inny sposób), nawet po jego śmierci. Podmiotem prawa materialnego może być osoba lub grupa osób, np. grupa inwestorów, albo dowolna organizacja mająca według prawodawstwa danego państwa osobowość prawną (np. w polskim prawie spółka cywilna nie jest osobą prawną i prawa materialne przysługują poszczególnym wspólnikom tej spółki, w równych lub umownie ustalonych częściach). Ogólnie: prawo materialne może przysługiwać dowolnej grupie osób fizycznych i/lub prawnych. Z kolei twórcą może być wyłącznie osoba fizyczna lub grupa osób fizycznych, np. zespół autorski. Nawet dzieło wytworzone mechanicznie (np. grafika komputerowa wygenerowana za pomocą programu graficznego) ma swojego twórcę: osobę, która odpowiednio zaprogramowała komputer i dobrała zespół parametrów koniecznych do wygenerowania obrazu.

Przedmioty podlegające ochronie jako własność intelektualna (ang. Intellectual Property, IP) dzielą się na dwie grupy: utwory chronione przez prawo autorskie (ang.: Copyright) oraz własność przemysłowa chroniona przez prawo własności przemysłowej (ang.: Industrial Property Law, IPL). Sposoby ochrony tych dwóch kategorii własności intelektualnej są diametralnie różne z powodu różnych funkcji, które spełniają chronione dzieła.

1.1. Ochrona utworów

Prawna ochrona dzieła przysługuje jego twórcy, a jeżeli twórca zachowuje anonimowość – w jego imieniu działa producent, wydawca lub organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. W odróżnieniu od ochrony własności przemysłowej, ochrona autorska dzieła przysługuje z mocy prawa, bez składania wniosku, rejestracji dzieła lub tp. Dzięki temu unika się sytuacji, w której przyznanie twórcy praw wyłącznych do dzieła byłoby uzależnione na przykład od jego ocenzurowania lub zgodności z przekonaniami czy preferencjami politycznymi urzędnika.
Prawo autorskie obejmuje ochroną każdy utwór od chwili jego ustalenia, czyli od momentu, w którym przyjmuje postać zmaterializowaną – nawet jeżeli nie został ukończony. W konsekwencji opowieści przekazywane drogą werbalną nie są chronione, ale z chwilą ich zarejestrowania (fonograficznego, na piśmie) stają się przedmiotem ochrony. Dzieło jest chronione przez sam fakt swojego istnienia.

Zgodnie z doktryną jednemu przedmiotowi powinien przysługiwać tylko jeden rodzaj ochrony, jednak istnieją pola, na których prawo autorskie spotyka się z prawem własności przemysłowej. Przedmiotem ochrony według prawa autorskiego mogą być na przykład projekty graficzne wzoru przemysłowego czy znaku towarowego, podczas gdy sam wzór przemysłowy lub znak towarowy są chronione przez prawo własności przemysłowej. Prawo autorskie nie obejmuje ochroną opublikowanych opisów patentowych lub ochronnych – można je kopiować w nieograniczonej liczbie egzemplarzy.

1.1.1. Programy komputerowe

Szczególnym rodzajem utworu chronionego przez prawo autorskie jest program komputerowy. Wyjątkowość tego rodzaju dzieła wynika z zespołu cech nieznanych w tradycyjnie rozumianych utworach. Po pierwsze, większość konsumentów nie delektuje się kodem programu ani elegancją algorytmu (tak jak można zachwycać się poezją, muzyką, architekturą, dziełami sztuki), lecz korzysta z funkcji oferowanych przez ten program, których użyteczność jest dla konsumenta ważniejsza od estetyki (piękno grafiki interfejsu użytkownika jest mniej ważne niż wygoda w obsługiwaniu programu). Po drugie, nie ma powszechnej zgody co do zasad i sposobu ochrony programów komputerowych. W niektórych systemach prawnych, np. amerykańskim, programy komputerowe są traktowane jako własność przemysłowa i mogą być chronione patentem na wynalazek. W Europie programy komputerowe są chronione wyłącznie przez prawo autorskie.

Sposób fizycznego utrwalenia programu komputerowego zasadniczo nie ma znaczenia dla ochrony – program komputerowy może nie być związany na stałe z żadnym konkretnym nośnikiem i „krążyć” po Internecie pomiędzy serwerami i komputerami internautów, niemniej pozostaje utrwalony w postaci binarnej i jako taki podlega ochronie. Dlatego nieuprawnione kopiowanie programów komputerowych i wszelkich innych plików narusza ochronę.

1.2. Ochrona własności przemysłowej

O ile ochrona utworu następuje automatycznie w wyniku czynności utrwalenia dzieła, to warunkiem koniecznym uzyskania ochrony własności przemysłowej jest złożenie wniosku do odpowiedniej instytucji, np. w Polsce do urzędu patentowego. Brak automatyzmu w obejmowaniu ochroną rozwiązań innowacyjnych wynika z tego, że w szczególnych sytuacjach dla przedsiębiorcy bardziej korzystna może być rezygnacja z ochrony pewnego produktu. Na przykład producent przenośnych systemów łączności satelitarnej może nie chcieć ochrony na antenę, interfejs i układ zasilania, ponieważ największe zyski przyniesie mu sprzedaż „serca” systemu. Konkurencja pomiędzy zewnętrznymi producentami układów peryferyjnych przyczyni się do obniżenia końcowej ceny produktu – bez obniżania ceny najistotniejszego elementu.

W zależności od kategorii własności przemysłowej odpowiedni urząd (w Polsce: Urząd Patentowy RP, UPRP; www.uprp.pl) udziela praw ochronnych albo praw z rejestracji. W Polsce prawa ochronne udziela się na wynalazki, wzory użytkowe i znaki towarowe. W tych trzech kategoriach własności przemysłowej udzielenie ochrony jest poprzedzone badaniem, czy zgłoszony przedmiot ochrony posiada wszystkie atrybuty niezbędne do uzyskania ochrony w danej kategorii. W badaniu porównuje się przedmiot ochrony ze stanem techniki (wynalazki i wzory użytkowe) lub z wcześniej zgłoszonymi znakami (znaki towarowe). Z kolei prawa z rejestracji uzyskuje się na trzy pozostałe kategorie: wzory przemysłowe, oznaczenia geograficzne i topografie układów scalonych.

1.2.1. Wynalazki

Prawo ochronne na wynalazek nazywa się tradycyjnie „patentem”. Patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe (tzn. nieopisane wcześniej w technice), posiadają poziom wynalazczy (czyli dla znawcy nie wynikają w sposób oczywisty z dotychczasowej wiedzy technicznej) i nadają się do przemysłowego stosowania (w najszerszym rozumieniu słowa „przemysłowy”, zatem także w rolnictwie, na sali operacyjnej czy w gabinecie kosmetycznym).

Ochrony patentowej nie można uzyskać na dokonania, które nie są uważane za wynalazki, m.in. odkrycia, teorie naukowe, metody matematyczne, metody działalności gospodarczej, gry, programy komputerowe, przedstawienie informacji, wytwory o charakterze jedynie estetycznym, a także wytwory, których wykorzystanie nie jest możliwe w świetle nauki (np. domniemane perpetuum mobile).

Prawo własności przemysłowej wyróżnia też trzy grupy dokonań, które chociaż są traktowane jako wynalazki, to jednak zostały wyłączone z patentowania: wynalazki, których wykorzystywanie byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami; odmiany roślin lub rasy zwierząt i czysto biologiczne sposoby hodowli roślin lub zwierząt; oraz sposoby leczenia i diagnostyki ludzi lub zwierząt.

Można uzyskać ochronę patentową na wynalazki będące obiektami materialnymi lub odnoszące się do działania. W pierwszej grupie wyróżnia się dwie kategorie wynalazków: wytwory zdeterminowane przestrzennie (urządzenie, przyrząd, budowla, układ, zestaw itp.) oraz wytwory niezdeterminowane przestrzennie (substancja, kompozycja farmaceutyczna, związek chemiczny, mieszanina, pasta, płyn itd.). Druga grupa także obejmuje dwie kategorie wynalazków: sposoby postępowania (np. sposób otrzymywania metanu z odpadów komunalnych) oraz zastosowania wytworów.

1.2.2. Wzory użytkowe

Wzorem użytkowym jest nowe i użyteczne rozwiązanie mające charakter techniczny, które dotyczy kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Prawa ochronnego nie uzyska się na „piramidkę gwarantującą dobre samopoczucie” ani na „szklaną kulę do odczytywania przyszłości”, ponieważ takie wytwory nie są użyteczne w sensie technicznym, mimo że dotyczą kształtu (ostrosłup, kula), budowy (ściany zewnętrzne, monolit) lub zestawienia (ściany piramidy złożone z uniwersalnych modułów, kula złożona z krążków) przedmiotu o trwałej postaci (postać piramidy czy kuli nie zmienia się w trakcie użytkowania, w przeciwieństwie do pasty do zębów, przyjmującej dowolny kształt). Piramida albo szklana kula mogą natomiast uzyskać ochronę na podstawie prawa z rejestracji wzoru przemysłowego, oczywiście o ile nie powielają identycznego przedmiotu.

Wzorem użytkowym może być tylko wytwór materialny, przy czym właściwości materiałowe, estetyczne, kolorystyka czy ornamentacja nie są cechami wyróżniającymi wzory użytkowe. Wzorami użytkowymi nie są np. „wzorzec kilograma” (nie jest nowy), „wzór na tkaninie” (nie dotyczy kształtu, budowy czy zestawienia przedmiotu), „wzór postępowania przy używaniu kamizelki ratunkowej” (nie dotyczy przedmiotu, lecz czynności), „wzór chemiczny kwasu cytrynowego” (kwas cytrynowy nie ma trwałej postaci, a wzór chemiczny nie jest przedmiotem).

W odróżnieniu od wynalazków wzory użytkowe nie muszą mieć atrybutu posiadania poziomu wynalazczego, dlatego w niektórych przypadkach łatwiej jest uzyskać ochronę na wzór użytkowy niż patent na wynalazek.

1.2.3. Znaki towarowe

Znakiem towarowym może być każde oznaczenie, dające się przedstawić w sposób graficzny, nadające się do odróżnienia towarów (w tym także płodów rolnych i produktów naturalnych oraz usług) oferowanych przez jedno przedsiębiorstwo od towarów oferowanych przez inne przedsiębiorstwo. Znakiem towarowym może być wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna (np. forma towaru lub opakowania), melodia, sygnał dźwiękowy itd.

Ten sam znak towarowy może być stosowany przez różnych przedsiębiorców do oznaczania niewątpliwie różnych towarów. Na przykład marka samochodu może być użyta przez producenta zabawek do oznaczenia zabawki-modelu tego samochodu, gdyż konsument nie pomyli samochodu z dziecięcą zabawką. Ale już użycie przez innego przedsiębiorcę marki samochodu do oznaczenia dziecięcego samochodziku wyposażonego w układy napędowy i jezdny, kierownicę i hamulce, byłoby naruszeniem znaku towarowego, ponieważ producent samochodów może zaoferować szczególną wersję pojazdu dla specyficznej grupy konsumentów (dzieci).

Znaki towarowe muszą pełnić rolę odróżniającą towary pochodzące od różnych przedsiębiorców. Cecha odróżniająca w pewnym kraju nie musi mieć tego charakteru na terenie całej Europy, np. podkowa kojarzona ze szczęściem w Polsce nie musi mieć takiego symbolicznego znaczenia w innych krajach. Dlatego istnienie cechy odróżniającej, ale tylko lokalnie, nie przesądza o możliwości uzyskania ochrony na znak towarowy w całej Unii Europejskiej.

1.2.4. Wzory przemysłowe

Wiele wytworów, które nie są wynalazkami, wzorami użytkowymi, albo programami komputerowymi, może uzyskać ochronę z rejestracji wzoru przemysłowego. Wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter (z pominięciem nieistotnych szczegółów) postać wytworu lub jego części, nadana mu np. przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Można więc uzyskać ochronę np. na dwubarwną gąbkę kąpielową z częścią myjącą z miękkiej pianki poliuretanowej o barwie żółtozielonej, w kształcie ukośnie ściętego walca o zaokrąglonych krawędziach, posiadającą uchwyt w kształcie litery „U” z twardej pianki poliuretanowej w kolorze ciemnozielonym, zespolony swoimi końcami z walcową powierzchnią boczną. Oczywiście nie jest konieczne wskazywanie wszystkich cech wzoru przemysłowego, na przykład barwy jeżeli nie pełni ona roli wyróżniającej.

Wzorem przemysłowym może być też zestaw znanych klocków, w którym odpowiedni dobór klocków umożliwia zrealizowanie nowej funkcji (np. wybudowanie modelu mostu wiszącego). Różnice w liczbie elementów, nie powodujące wystąpienia nowej cechy zestawu, należy traktować jako nieistotne szczegóły.

Kryteria wzoru przemysłowego spełnia także część składowa, która po włączeniu do wytworu złożonego pozostaje widoczna w trakcie jego zwykłego używania (np. zderzak samochodowy o innym kształcie, ale pasujący do danego modelu pojazdu), albo która może być przedmiotem samodzielnego obrotu (np. akumulator samochodowy – nie jest co prawda widoczny po zamontowaniu w samochodzie, ale też nie jest związany z daną marką pojazdu, a obrót handlowy nie ogranicza się do salonów samochodowych).

1.2.5. Oznaczenia geograficzne

Chociaż własność przemysłowa kojarzy się z innowacyjnością, to ten jeden jej rodzaj dedykowany jest tradycji, utrwalonemu i niezmiennemu przez dziesięciolecia lub wieki sposobowi wytwarzania wyrobów. Ochrona poprzez oznaczenie geograficzne ma sprzyjać zachowaniu jakości produktu o ugruntowanej renomie. Oznaczenia geograficzne mają formę słowną i odnoszą się bezpośrednio lub pośrednio do nazwy miejsca, miejscowości, regionu lub kraju, które identyfikują towar jako pochodzący z tego terenu, jeżeli określona jakość, dobra opinia lub inne cechy są przypisywane przede wszystkim pochodzeniu geograficznemu towaru.

Tradycyjne receptury, których przestrzeganie jest konieczne do uzyskania ochrony z oznaczenia geograficznego, nie muszą dotyczyć wyłącznie produktów spożywczych. Oznaczenie geograficzne może być przyznane, przykładowo, wyrobom ceramicznym, których technologia produkcji jest ściśle związana z danym terenem, na przykład poprzez wykorzystywanie glinki o unikalnym składzie i właściwościach. Jednakże przeniesienie produkcji poza ten rejon geograficzny uniemożliwiłoby stosowanie oznaczenia geograficznego: cały proces produkcji musi być powiązany z danym terenem.

Ochrona z oznaczenia geograficznego przysługuje wszystkim producentom, którzy spełniają warunki określone w specyfikacji przedmiotu ochrony. Wytwórczość musi być prowadzona na wyznaczonym terenie, zgodnie z tradycyjną recepturą i tradycyjnymi metodami, a rodzaj i jakość produktu muszą odpowiadać specyfikacji.

1.2.6. Topografie układów scalonych

Topografią układu scalonego jest rozwiązanie polegające na przestrzennym rozplanowaniu elementów, z których co najmniej jeden jest aktywny (np. tranzystor), oraz wszystkich lub części połączeń układu scalonego. Pomimo, że pierwsze układy scalone powstały stosunkowo niedawno, bo zaledwie przed pięćdziesięcioma laty, to ochrona topografii układów scalonych przechodzi już do lamusa konstrukcji prawnych. W dobie stale przyspieszającego tempa rozwoju technologicznego i konieczności szybkiego wprowadzania do produkcji nowych układów scalonych,  prawna ochrona ich topografii okazuje się być nieprzydatna.