2. Prawa wyłączne

Uzyskanie ochrony prawnej oznacza przyznanie osobie lub osobom uprawnionym praw wyłącznych, których długość trwania może być nieograniczona (prawa niezbywalne w prawie autorskim, prawo ochronne na oznaczenie geograficzne), lub które mogą być ograniczone w czasie (patent na wynalazek: 20 lat; prawo ochronne na wzór użytkowy: 10 lat; prawo ochronne na znak towarowy: 10 lat i kolejne okresy dziesięcioletnie, ale bez limitu liczby tych okresów; prawo z rejestracji wzoru przemysłowego: 25 lat; prawo z rejestracji topografii układu scalonego: 10 lat). W każdym przypadku materialne prawa wyłączne są ograniczone terytorialnie, np. do obszaru danego państwa, grupy państw, regionu geograficznego. Natomiast prawa niematerialne nie podlegają ograniczeniom czasowym i przestrzennym (autorem dzieła jest się wszędzie i pozostaje na zawsze).

Poprzez uzyskanie materialnego prawa wyłącznego osoba uprawniona nabywa prawo do wyłącznego korzystania z przedmiotu ochrony w celach zarobkowych lub zawodowych (monopol) na terytorium, którego dotyczy to prawo. Ograniczenie w czasie monopolu dla kategorii własności intelektualnej związanych z innowacyjnością techniczną ma na celu dopuszczenie do konkurencji i upowszechnienia społecznie korzystnych rozwiązań po ustaniu okresu ochrony.

Prawa wyłączne zabezpieczają osobę, która zainwestowała czas, pieniądze i inne środki w dojście do rozwiązania innowacyjnego, przed wykorzystywaniem efektów jej wysiłku przez inne osoby. Wyłączność umożliwia wypracowanie zysków poprzez wyłączne stosowanie przedmiotu ochrony, przeniesienie prawa ochronnego na inną osobę albo poprzez udzielenie licencji.

2.1. Prawa wyłączne w Polsce

Udzielanie i wykorzystywanie praw wyłącznych regulują w Polsce dwie ustawy: ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 1994 r. nr 24, poz. 83 z późniejszymi zmianami; tekst jednolity Dz.U. z 2000 r., Nr 80, poz. 904) oraz ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2003 r. Nr 1190, poz. 1117 z późniejszymi zmianami). Ponadto z mocą ustawy obowiązują umowy międzynarodowe podpisane przez prezydenta i ratyfikowane przez parlament.
Ochroną własności przemysłowej zajmuje się Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (UPRP, www.uprp.pl), z tym że zadania związane z oznaczeniami geograficznymi w zakresie towarów spożywczych wykonuje Ministerstwo Rolnictwa.

2.1.1. Bazy danych

Urząd Patentowy RP zapewnia bezpłatny dostęp do polskiej bazy danych wszystkich kategorii własności przemysłowej poprzez swoją stronę internetową (http://www.uprp.pl/patentwebaccess/). Kwerenda w bazie danych umożliwia zorientowanie się, czy rozwiązanie będące przedmiotem zainteresowania jest znane i czy jest chronione.

2.2. Prawa wyłączne w Europie

Ochrona własności intelektualnej jest w zasadzie ujednolicona na obszarze Unii Europejskiej, co udało się osiągnąć w wyniku dostosowania prawodawstwa krajów ubiegających się o członkostwo w Unii do obowiązujących standardów oraz w wyniku harmonizacji prawa, zwłaszcza prawa powiązanego z gospodarką. Harmonizacja prawa objęła praktycznie wszystkie kraje członkowskie UE.

2.2.1. Wynalazki

Wspólnota Europejska nie powołała wyspecjalizowanej agencji do ochrony wynalazków. Tymi sprawami zajmuje się pozaunijna instytucja, Europejska Organizacja Patentowa utworzona w 1973 r., której organem wykonawczym jest Europejski Urząd Patentowy (ang.: EPO, fr.: OEB, niem.: EPA; www.epo.org) z siedzibą w Monachium w Niemczech. EPO przyjmuje i bada zgłoszenia wynalazków o udzielenie patentu europejskiego (European Patent, EP). Patent europejski jest udzielany na kraje wyznaczone przez wnioskodawcę spośród wszystkich krajów-sygnatariuszy Konwencji o Patencie Europejskim (European Patent Convention, EPC; obecnie 35 krajów, czyli o osiem więcej niż w UE, a od 01.07.2009 r. do EPO dołączy San Marino jako 36-te państwo). Po udzieleniu, patent europejski przechodzi procedurę walidacji oddzielnie w każdym kraju-sygnatariuszu EPC, wyznaczonym przez właściciela patentu. Europejskie zgłoszenie patentowe można złożyć drogą elektroniczną, korzystając z formularza zgłoszeniowego, dostępnego na stronie internetowej EPO, a także pocztą lub za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP.

Polska jest członkiem Europejskiej Organizacji Patentowej od 01.03.2004 r.

Prawo patentowe nie zostało dotychczas skodyfikowane na poziomie UE w postaci jednolitego prawa unijnego. Nie powiodła się również próba uregulowania szczegółowej, ale wzbudzającej duże emocje kwestii udzielania patentów na wynalazki wspomagane komputerowo, ponieważ projekt dyrektywy opracowany przez Komisję Europejską i zatwierdzony przez Radę Europejską został odrzucony przez Parlament Europejski. Niezależnie od tego trwają prace nad przygotowaniem rozwiązań prawnych i wprowadzeniem Patentu Wspólnotowego (Community Patent, COMPAT), który po udzieleniu obowiązywałby automatycznie w całej Unii Europejskiej.

2.2.1.1. Bazy danych

Strony internetowe wielu urzędów patentowych umożliwiają bezpłatny dostęp do baz danych wynalazków, w których można prowadzić kwerendy umożliwiające zbadanie stanu techniki w odniesieniu do interesującego rozwiązania. Bardzo przydatna jest baza esp@cenet (ep.espacenet.com) administrowana i ciągle rozwijana przez EPO, obejmująca ponad 65 mln. zgłoszeń patentowych z ponad 90 państw.
2.2.2. Znaki towarowe i wzory przemysłowe

Urząd Harmonizacji Rynku Wewnętrznego (ang.: OHIM, fr.: OAMI; oami.europa.eu) z siedzibą w Alicante w Hiszpanii jest agencją Unii Europejskiej (europa.eu), zajmującą się ochroną znaków towarowych (Community Trade Mark, CTM) i wzorów przemysłowych (Registered Community Design, RCD). Zarejestrowanie wspólnotowego znaku towarowego lub wspólnotowego wzoru przemysłowego w OHIM daje automatycznie ochronę na terenie 27 państw-członków Unii Europejskiej. Formularz rejestracyjny można złożyć drogą elektroniczną, pocztą lub za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP.

2.2.2.1. Bazy danych

Ze strony internetowej OHIM jest również bezpłatny dostęp do baz danych znaków towarowych i wzorów przemysłowych. Kwerenda w bazie danych powinna poprzedzić złożenie wniosku o ochronę, gdyż w wyniku poszukiwań w bazach danych można dowiedzieć się o identycznych lub zbliżonych znakach czy wzorach oraz sprawdzić, czy są one aktualnie objęte ochroną. Znaki towarowe można przeszukiwać m.in. według słów kluczowych oraz w podzbiorach obejmujących znaki przestrzenne (3D), barwne, dźwiękowe, figuratywne, zapachowe, słowne. Znaleziony w bazie danych rekord danego znaku towarowego obejmuje następujące informacje: wiadomości ogólne o znaku (daty, klasyfikacja, status), reprezentacja graficzna, lista produktów i usług, opis, właściciel, pełnomocnik, starszeństwo, pierwszeństwo wystawowe, pierwszeństwo, publikacja, sprzeciwy, unieważnienie, odwołania, zmiany danych, opłacone okresy ochronne. Podobnie rekord wzoru przemysłowego obejmuje: ogólne informacje o wzorze, przedstawienie graficzne (np. zdjęcie), wskazanie (zastosowanie) produktu, właściciel, pełnomocnik, projektant, pierwszeństwo wystawowe, pierwszeństwo, publikacja, opłacone okresy ochronne. Wypełniając wniosek zgłoszeniowy trzeba mieć świadomość tego, że wszystkie dane po wprowadzeniu do bazy będą dostępne publicznie, także poprzez Internet.

2.3. Prawa wyłączne na świecie

Nie istnieje spójny, ogólnoświatowy system prawnej ochrony własności intelektualnej. Instytucją koordynującą i nadzorującą działania na poziomie globalnym jest Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (World Intellectual Property Organization, WIPO; www.wipo.int), która stara się wytyczać standardy obowiązujące we wszystkich krajach członkowskich. Na internetowej stronie WIPO znajdują się linki m.in. do poszczególnych rodzajów własności przemysłowej oraz do bazy patentów.

2.4. Przeniesienie praw wyłącznych

Prawa wyłączne zbywalne można przenieść na inną osobę fizyczną lub prawną zasadniczo tak samo jak prawa dotyczące każdej innej własności, podlegają one również dziedziczeniu. Przeniesienie prawa wyłącznego może być obwarowane obowiązkiem uwidocznienia tego faktu w publicznym rejestrze (np. w rejestrze patentów – podobnie jak zbycie prawa własności nieruchomości musi być uwidocznione w księdze wieczystej).

2.4.1. Licencje

Właściciel prawa wyłącznego może udzielić upoważnienia (licencji) innej osobie (fizycznej lub prawnej) do korzystania z przedmiotu ochrony w celach zarobkowych lub zawodowych. Zazwyczaj udzielenie licencji wiąże się z umowną zapłatą. Licencjonowaniu nie podlegają prawa z rejestracji oznaczenia geograficznego, ponieważ każdy producent spełniający wymogi określone w specyfikacji oznaczenia geograficznego jest uprawniony do korzystania z tego prawa ochronnego.

2.4.1.1. Licencje na wynalazki

Udzielenie licencji jest czynnością prawną, podlegającą prawodawstwu danego kraju i ewentualnie umowom międzynarodowym w sprawach wykraczających poza ustawodawstwo krajowe. Z tego powodu np. Konwencja o Patencie Europejskim (EPC) bardzo skrótowo reguluje kwestie licencji (w rozdz. IV, art. 71-74), ograniczając się w zasadzie do wskazania, że europejskie zgłoszenie patentowe w całości lub części może być przedmiotem przeniesienia praw poprzez zawarcie i podpisanie umowy, ze skutkiem na całości lub części terytoriów wyznaczonych państw-sygnatariuszy EPC. Warto zauważyć, że udzielenie licencji nie jest warunkowane posiadaniem patentu lub utrzymywaniem go w mocy.

Polska ustawa Prawo własności przemysłowej bardzo szczegółowo reguluje udzielanie licencji, rozróżniając pojęcia:

• licencja pełna (licencjobiorca ma prawo do korzystania z wynalazku w takim samym zakresie jak licencjodawca),
• licencja ograniczona (ograniczenie korzystania z wynalazku przez licencjobiorcę),
• licencja niewyłączna (jeżeli umowa licencyjna nie zastrzega wyłączności korzystania z wynalazku w określony sposób),
• licencja otwarta (uprawniony składa w Urzędzie Patentowym oświadczenie o gotowości udzielenia licencji na korzystanie z jego wynalazku; tego oświadczenia nie może odwołać ani zmienić),
• licencja przymusowa (w szczególnych warunkach, np. stanu zagrożenia bezpieczeństwa Państwa lub nadużywania patentu przez właściciela, Urząd Patentowy może udzielić zezwolenia na korzystanie z opatentowanego wynalazku przez inną osobę),
• sublicencja (uprawniony z licencji może udzielić dalszej licencji, ale tylko za zgodą uprawnionego z patentu, przy czym dalsze sublicencjonowanie jest niedozwolone).

Licencja wygasa najpóźniej z chwilą wygaśnięcia patentu, czyli najdalej po 20 latach od dnia zgłoszenia wniosku o patent w Urzędzie Patentowym. Jednakże strony mogą przewidzieć dłuższy okres obowiązywania umowy w zakresie postanowień innych niż licencja, obejmujących w szczególności odpłatne świadczenia konieczne do korzystania z wynalazku.