Własność przemysłowa i jej przedmioty
Dobra niematerialne we współczesnym świecie
W dominującym obecnie w świecie modelu gospodarki opartej na wiedzy, bardzo ważną rolę odgrywają dobra niematerialne. Zarządzanie i obrót prawami wyłącznymi, prowadzi do osiągania wymiernych korzyści. Ważne, by prawa te były właściwie chronione. Na własność intelektualną, w powszechnym rozumieniu, składają się własność przemysłowa oraz prawa autorskie i pokrewne. Ochroną własności przemysłowej (przyjmowaniem zgłoszeń i udzielaniem praw wyłącznych) w Polsce zajmuje się Urząd Patentowy RP, powołany 13 grudnia 1918 roku dekretem Naczelnika Państwa – Józefa Piłsudskiego. Odpowiednio więc na wynalazki udzielane są patenty, na wzory użytkowe oraz znaki towarowe – prawa ochronne, zaś na wzory przemysłowe, topografie układów scalonych i oznaczenia geograficzne – prawa z rejestracji. Ochrona kosztuje, a pozytywna bądź negatywna decyzja o udzieleniu niektórych praw wyłącznych (np. patentu) zapada dopiero po kilku latach od momentu dokonania zgłoszenia w urzędzie patentowym, stąd rodzi się pytanie: czy rzeczywiście warto chronić efekty własnej kreatywności? Czy w miejsce skomplikowanej procedury nie lepiej zachować swoje rozwiązanie w tajemnicy bądź zdecydować się na jego upublicznienie, licząc na zainteresowanie wybranych podmiotów? Odpowiedzią na tak postawiony problem wydaje się być po części specyfika praw wyłącznych. Ich podstawowym założeniem, wynikającym z samej nazwy, jest bowiem zapewnienie zgłaszającemu niemal nieograniczonego monopolu. Uprawniony z danego rodzaju prawa może więc nim w dowolny sposób dysponować, decydując się np. na jego zbycie czy zawarcie umowy licencyjnej. W przypadku przedsiębiorstwa, chroniony przedmiot własności przemysłowej staje się jego składnikiem, co pozwala firmie czerpać określone korzyści materialne. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że ochrona własności przemysłowej jest ograniczona czasowo. Jedynie na oznaczenia geograficzne udziela się praw z rejestracji bezterminowo, zaś na znaki towarowe przyznaje się prawo ochronne na 10-letni okres, który może być odnawiany w nieskończoność. W pozostałych przypadkach ochrona wygasa po upływie ustawowego terminu, bez możliwości przedłużenia. I tak, patentów udziela się na 20 lat, praw ochronnych na wzory użytkowe i topografie układów scalonych na 10 lat oraz praw z rejestracji na wzory przemysłowe na okres 25-letni. Ochrona ma także określony zasięg terytorialny, co determinuje podjęcie decyzji przez zgłaszającego, w których państwach chciałby chronić swoje rozwiązanie. Tylko nieliczne podmioty, przeważnie korporacje generujące wielomilionowe zyski, stać na zastrzeżenie efektów swojej kreatywności na całym świecie. Należy liczyć się również z możliwością unieważnienia danego prawa wyłącznego, jeśli np. okaże się, że przedmiot własności przemysłowej nie spełnił jednego z warunków ustawowych przy dokonywaniu zgłoszenia i nie powinien korzystać z przywileju pierwszeństwa. Od decyzji unieważniającej, rodzącej skutki prawne ex tunc (czyli de facto przyjęcia z mocą wsteczną stanu prawnego, jakby ochrona nigdy nie została udzielona), trzeba odróżnić wygaśnięcie prawa na skutek np. niewniesienia do urzędu patentowego okresowej opłaty za ochronę. Powoduje to przejście rozwiązania do domeny publicznej i możliwość dowolnego nim dysponowania przez różne podmioty.
Doskonałym przykładem łączenia ochrony własności przemysłowej z wykorzystaniem know-how jest historia Coca-Coli. Receptury przygotowania napoju strzeże się od XIX wieku, ze względu na stosunkowo krótki w tym przypadku okres ochrony patentowej, jako tajemnicę handlową. Jednak charakterystyczny napis, jak też kształt butelki chronione są jako znak towarowy, którego wartość jak się szacuje stanowi ¾ wartości całego przedsiębiorstwa. Czwarty ranking BRANDZ 100 najcenniejszych marek świata opublikowany w kwietniu br. stawia Coca-Colę na 3 miejscu, zaraz po Google i Microsoft.
Ostatnią korzyścią związaną z ochroną dóbr niematerialnych jest pobudzanie innowacyjności. Komercjalizacja rozwiązań pozwala na podniesienie poziomu gospodarczego państwa, zachęcając jednocześnie do dalszej kreatywności i ulepszania istniejącego stanu techniki.
Z pewnością wielu z Państwa zadaje sobie pytanie, czy ochrona własności przemysłowej jest jedynym sposobem zabezpieczenia swoich praw? Nie do końca, każde rozwiązanie będące efektem myśli i włożonej przez twórcę pracy, korzysta również z ochrony prawnoautorskiej, której w przeciwieństwie do pierwszego przypadku, nie nabywa się w postępowaniu rejestrowym, lecz niejako automatycznie, wraz z powstaniem dzieła. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z faktu, że ochrona ta ma także ograniczony czasowo charakter i często okazuje się niewystarczająca w skutecznym zabezpieczeniu innowacji.
Najstarszymi aktami prawnymi, kompleksowo regulującymi kwestie własności intelektualnej są konwencja paryska z 1883 roku (dot. własności przemysłowej) oraz przyjęta niespełna trzy lata później konwencja berneńska (dot. praw autorskich). Ze współczesnych obowiązujących w naszym kraju aktów odnoszących się do własności przemysłowej, można wymienić: układ o współpracy patentowej (tzw. PCT) z 1970 roku, konwencję o patencie europejskim z 1973 roku, której Polska stała się stroną w marcu 2004 r., kilkukrotnie rewidowane Porozumienie madryckie o międzynarodowej rejestracji znaków z 1891 r. oraz akt prawny o charakterze wewnętrznym – ustawę Prawo własności przemysłowej z dnia 30 czerwca 2000 r., nowelizowaną ostatni raz w 2008 roku. Swoistą funkcję instruktażową pełnią rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów, dotyczące przykładowo dokonywania i rozpatrywania zgłoszeń wynalazków i wzorów użytkowych. Nieformalnym, aczkolwiek bardzo cennym źródłem informacji i pomocą dla zgłaszającego mogą okazać się publikacje Urzędu Patentowego RP udostępniane bezpłatnie, między innymi w wersji elektronicznej pod adresem www.uprp.pl. Na stronie znajdują się też odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania, opisy poszczególnych procedur, wraz ze wzorami niezbędnych przy zgłoszeniu formularzy.
Poniżej przedstawiam krótką charakterystykę najbardziej popularnych i najczęściej zgłaszanych do ochrony przedmiotów własności przemysłowej.
Wynalazki
Na wynalazki udzielane są patenty. Tradycja ochrony innowacyjnych rozwiązań sięga XV wieku, źródła historyczne opisują przypadek Johna z Utynam, któremu w 1449 roku król Henryk VI udzielił przywileju na wyłączność w stosowaniu nowej technologii wyrobu szkła kolorowego – witraże artysty można do dziś podziwiać w katedrze Eton College w Cambridge. Regulacją w szerszy sposób określającą monopol twórcy w dysponowaniu swoim dziełem, była wydana nieco później, bo w 1474 roku tzw. ustawa wenecka, ustalająca czas trwania prawa wyłącznego oraz wysokość kary dla jego potencjalnych naruszycieli.
Obecnie obowiązujące przepisy w Polsce mówią, że patentów udziela się na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania. W skrócie oznacza to, że dane rozwiązanie nie może być przed zgłoszeniem częścią stanu techniki i wynikać z tego stanu w sposób oczywisty dla znawcy o przeciętnej wiedzy z danej dziedziny. Powinna istnieć także możliwość urzeczywistnienia wynalazku na zasadzie powtarzalności rezultatu poprzez zastosowanie wskazanych przez twórcę reguł postępowania. Za wynalazki nie uważa się m.in. odkryć, teorii naukowych, metod matematycznych czy też planów. Niezwykle istotne, zwłaszcza w działalności naukowej, jest zachowanie rozwiązania w tajemnicy aż do momentu zgłoszenia. Wcześniejsza publikacja, bardzo często ceniona i punktowana w środowisku akademickim, bez względu na to czy została dokonana poprzez wygłoszenie referatu czy prezentację na wystawie, targach itd. pozbawia rozwiązanie waloru nowości, na skutek czego przestaje być ono wynalazkiem.
Zgłoszenie omawianego przedmiotu własności przemysłowej powinno zawierać opis, na który składają się przede wszystkim zastrzeżenia patentowe, a niekiedy rysunki. Ważne jest prawidłowe sformułowanie wspomnianych zastrzeżeń, to one bowiem wyznaczają zakres ochrony patentowej. Mimo że zgłoszenia w polskim urzędzie patentowym można dokonać bezpośrednio, warto zastanowić się nad skorzystaniem z profesjonalnej pomocy rzecznika patentowego (szczegółowe informacje znajdują się na oficjalnej stronie Polskiej Izby Rzeczników Patentowych - http://www.rzecznikpatentowy.org.pl ). W dalszej kolejności należy zdecydować o zakresie terytorialnym ochrony. Jeśli dokonamy zgłoszenia także poza granicami Polski, czeka nas przejście procedury regionalnej (związanej np. z ubieganiem się o patent europejski) albo międzynarodowej (por. procedura PCT).
Wzory użytkowe
Co jednak z rozwiązaniami, które wydają się użyteczne, ale nie posiadają poziomu wynalazczego, nie mogą więc być objęte ochroną patentową? Wiele krajów przewidziało możliwość uzyskania praw wyłącznych na tzw. „małe wynalazki”, jak często określa się wzory użytkowe. Polska ustawa definiuje ten przedmiot własności przemysłowej jako nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, które dotyczy kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją, w której dane rozwiązanie jest nowe, ale nie spełnia wymogu nieoczywistości. Podobnie jak w przypadku wynalazków, zakres prawa ochronnego na wzór użytkowy określają zastrzeżenia ochronne. W otaczającej nas rzeczywistości wiele przedmiotów to wzory użytkowe, powstałe z połączenia znanych elementów, dających jednak nowe zastosowanie. Ustawa Prawo własności przemysłowej przewiduje możliwość transpozycji zgłoszenia wynalazku na wzór użytkowy, ale nie odwrotnie.
Wzory przemysłowe
Te przedmioty własności przemysłowej odwołują się bardziej do kategorii estetycznych, a niżeli technicznych. Ustawa pwp definiuje je jako nowe i posiadające indywidualny charakter postaci wytworu lub ich części, nadane im w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez ich ornamentację. Wzory przemysłowe charakteryzuje więc oryginalność, która nie tylko służy celom artystycznym (wystawy designu etc.), ale także pełni funkcję marketingową. Wiele przedsiębiorstw bowiem, chcąc zainteresować swoim produktem decyduje się na nadanie mu charakterystycznego kształtu lub zastosowanie przyciągającego uwagę konsumenta opakowania. Czas rozpatrywania zgłoszenia wzoru przemysłowego w polskim urzędzie patentowym wynosi około 2 miesiące. Trzeba pamiętać, że jest to postępowanie rejestrowe, w którym nie przeprowadza się badania merytorycznego. Podejmując decyzję o zgłoszeniu należy również wziąć pod uwagę rodzaj pożądanej ochrony – wzory przemysłowe chronione są też na podstawie przepisów prawa autorskiego, które jednak nie znajdują zastosowania po wygaśnięciu 25-letniego prawa z rejestracji. Dylemat dotyczy z jednej strony długości ochrony, zaś z drugiej jej poziomu – przyjmuje się, że ochrona pwp jest znacznie mocniejsza.
Znaki towarowe
Podstawową funkcją znaków towarowych, pełnioną przez nie zwłaszcza w obrocie handlowym jest funkcja odróżniająca. Wiele przedsiębiorstw, tak jak wspomniana Coca-Cola, buduje swoją przewagę konkurencyjną w oparciu o rozpoznawalną i dobrze kojarzoną markę. Firma o długiej tradycji i renomie, korzysta również ze znaku towarowego przy wprowadzaniu do sprzedaży nowego produktu. Wprawdzie i w przypadku znaków ochrona ma charakter terytorialny, jednak polskie prawo ustanowiło instytucję nabycia znaku towarowego w złej wierze – taka sytuacja miała między innymi miejsce, gdy jeden z polskich podmiotów bezskutecznie usiłował zarejestrować znak popularnej kawy Tchibo. Nie był on objęty ochroną na terytorium Polski, mimo wszystko uznano, że wydanie pozytywnej decyzji wprowadzałoby konsumentów w błąd i naruszało renomę oryginalnej marki.
Warto wiedzieć, że znaki towarowe mogą występować w różnych formach. Obok klasycznych – słowno-graficznych można wyróżnić kilka oryginalnych np. przestrzenne (butelka Coca-Coli), dźwiękowe (charakterystyczny ryk lwa w reklamie wytwórni filmowej Metro-Goldwyn-Mayer) czy zapachowe (w 1990 roku w Stanach Zjednoczonych zaczęto produkować piłki tenisowe pachnące trawą).
Pozostałymi do omówienia przedmiotami własności przemysłowej są oznaczenia geograficzne i topografie układów scalonych. Pierwsza kategoria odnosi się do oznaczeń słownych, które pozostają w bezpośrednim lub pośrednim związku z nazwą miejsca, miejscowości, regionu lub kraju (teren), a jakość, dobra opinia towaru są przypisywane przede wszystkim jego pochodzeniu. Przykładami oznaczeń geograficznych są oscypek, bundz czy rogale św. Marcina. W myśl definicji niedopuszczalne byłoby używanie przykładowo nazwy „oscypek” dla wędzonego sera z mleka owczego, wytwarzanego w warszawskiej przetwórni. Produkt ten powinien być bowiem jednoznacznie identyfikowany z Podhalem.
Topografie układów scalonych występują w większości urządzeń elektronicznych – zegarach, kalkulatorach, fotokomórkach itd. Z uwagi na szybki postęp techniczny, nie opłaca się jednak wnioskować do urzędu patentowego o udzielenie praw ochronnych. Nie dziwi więc niewielka liczba zgłoszeń topografii – od 1993 roku wpłynęło ich zaledwie 9.
Podsumowując charakterystykę przedmiotów własności przemysłowej, warto pamiętać o ich współwystępowaniu oraz częstej potrzebie łączenia udzielanych na nie na praw wyłącznych. Przedsiębiorca wprowadzając na rynek innowacyjne rozwiązanie będące wynalazkiem, może nie tylko zadbać o jego ochronę patentową, ale także nadać mu oryginalny kształt (wzór przemysłowy) i zatroszczyć się o wypromowanie nowej marki, jednoznacznie kojarzonej z produktem firmy (znak towarowy).
