Własność w transferze technologii

Rola własności intelektualnej w transferze technologii

Innowacja i transfer technologii w gospodarce XXI wieku.

Przyspieszenie wzrostu gospodarczego kraju oraz przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom na rynku pracy opierać się powinno na tworzeniu warunków stymulujących rozwój wiedzy i mechanizmów przenoszenia jej rezultatów do praktyki gospodarczej. Od połowy lat osiemdziesiątych w Europie Zachodniej następuje przewartościowanie poglądów na temat roli szkół wyższych oraz jednostek badawczo - rozwojowych w społeczeństwie. Postrzegane są one nie tylko jako placówki edukacyjne i ośrodki naukowe, ale także jako potencjał, który poprzez zbliżenie do gospodarki może stanowić impuls do jej dynamicznego rozwoju.

Jednym z kluczowych elementów podnoszących konkurencyjność gospodarki jest jej innowacyjność, która definiowana jest jako ciągłe wprowadzanie na rynek nowych, udoskonalonych wyrobów (towarów i usług), rozwój istniejących technologii produkcyjnych, eksploatacyjnych i dotyczących sfery usług, wprowadzanie nowych rozwiązań w organizacji i zarządzaniu, doskonalenie i rozwój infrastruktury, zwłaszcza dotyczącej gromadzenia, przetwarzania i udostępniania informacji. Innowacyjność gospodarki to także motywacja przedsiębiorstw do ustawicznego poszukiwania i wykorzystywania w swojej praktyce wyników prac badawczych i rozwojowych, nowych koncepcji, pomysłów i wynalazków. Wielką rolę w tym zakresie pełni ich współpraca z instytucjami naukowymi i badawczo – rozwojowymi, której efektem mają być nowe technologie i będące ich następstwem nowatorskie produkty. Przedmiotowy proces nazywany jest ogólnie transferem technologii.

W ostatnich latach wpływ transferu technologii na rozwój społeczno – gospodarczy oraz wzrost konkurencyjności stał się szczególnie widoczny. W świecie, w którym poziom wzajemnych zależności systematycznie wzrasta, realny wzrost gospodarczy wynika głównie ze zdolności do innowacji technologicznych, posiadanych przez konkurencyjne w skali globalnej przedsiębiorstwa. Strategie technologiczne, decyzje i działania na szczeblu przedsiębiorstw są w związku z tym podstawą procesów rozwoju społeczno – gospodarczego na szczeblu poszczególnych krajów. Już wiele lat temu tacy ekonomiści jak Joseph Schumpeter oraz Robert Solow uznali inwestowanie w rozwój nowych technologii i ich upowszechnianie za siłę napędową wzrostu gospodarczego. Nowe technologie zapewniają wydajniejsze metody pracy i otwierają nowe perspektywy działalności człowieka. Umożliwiają także poprawę jakości i zwiększenie wydajności, skrócenie czasu wprowadzenia produktu na rynek oraz zaspokojenie wszelakich potrzeb człowieka.

Jak pokazuje doświadczenie Stanów Zjednoczonych, Japonii, czy krajów Zachodniej Europy kluczowym warunkiem wprowadzania na rynek nowych technologii oraz innowacyjnych produktów jest efektywna współpraca naukowo – biznesowa, a co za tym idzie, skuteczny obrót prawami własności intelektualnej.

Własność intelektualna i jej znaczenie dla rozwoju gospodarki

W gospodarce w coraz większym stopniu opartej na wiedzy kapitał intelektualny jest sprawą kluczową w podejmowaniu codziennych decyzji gospodarczych. Nowe produkty, wzory i znaki towarowe oraz projekty twórcze pojawiają się codziennie na rynku i są wynikiem nieustającej innowacyjności i kreatywności ludzkiej. Nie da się ukryć, iż jednostki naukowe i badawczo-rozwojowe oraz przedsiębiorstwa są siłą napędową tego procesu.

Zgodnie z zasadami rachunkowości majątek każdej firmy można podzielić na aktywa materialne oraz wartości niematerialne i prawne, zwane również kapitałem intelektualnym. Pojęcie to zostało najtrafniej zdefiniowane przez L. Edvinssona i M. S. Malone, jako „różnica pomiędzy wartością rynkową, a wartością księgową organizacji, czyli suma ukrytych aktywów nie ujętych w bilansie firmy. Kapitał intelektualny jest więc kapitałem niefinansowym odzwierciedlającym ukrytą lukę pomiędzy wartością rynkową i księgową”. Aktywami niematerialnymi są więc: wiedza, doświadczenie, technologia, relacje z klientami, marka firmy i profesjonalne umiejętności, które dają organizacji przewagę konkurencyjną na rynku¹. O tym, że gospodarkę XXI wieku można nazwać „gospodarką aktywów niematerialnych” świadczyć może fakt, iż jak wskazują badania, ponad 80% wartości firm znajdujących się na S&P 500 Index (indeksie największych spółek notowanych na nowojorskich giełdach) opiera się obecnie na aktywach niematerialnych².

Ważnym elementem aktywów niematerialnych jest własność intelektualna. Jest to ten rodzaj majątku, który można najefektywniej chronić i sprawnie nim zarządzać. Przedsiębiorstwa powinny robić wszystko, aby zabezpieczać najwięcej dóbr własności intelektualnej, ponieważ umożliwia to uzyskanie przewagi konkurencyjnej, ale także kreuje odrębne od produkcji lub usług źródło przychodów z obrotu prawami do tych dóbr.

Mówiąc ogólnie własność intelektualna to ta część wiedzy zgromadzonej przez instytucję i posiadanej przez jej pracowników, która jest jawna (nie utajniona) i chroniona prawem. Przyjmując za kryterium podziału wiedzy jawnej chronionej jej przedmiot, można tą wiedzę podzielić na trzy podstawowe grupy:

rozwiązania – np. wynalazki, wzory (użytkowe, przemysłowe), topografie układów scalonych i projekty racjonalizatorskie;
oznaczenia – np. nazwy handlowe (oznaczenia podmiotów gospodarczych), oznaczenia towarów i usług – znaki towarowe i usługowe oraz oznaczenia geograficzne;
utwory – np. opracowania wyników prac badawczych, dzieła artystyczne, jak i programy komputerowe³.

Rosnąca rola własności intelektualnej w budowaniu wartości firmy powoduje, że szczególnego znaczenia nabiera system jej ochrony. Podstawowymi aktami polskiego prawa, regulującymi kwestie ochrony prawnej własności intelektualnej, są:

w zakresie prawa własności artystycznej, naukowej i literackiej (prawa autorskiego) – Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U.1994.24.83) oraz Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych (Dz.U.2001.128.1402);
w zakresie prawa własności przemysłowej – Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r Prawo własności przemysłowej (tekst jednolity - Dz.U.2003.119.117) oraz Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jednolity – Dz.U.2003.153.1503).

Własność intelektualna a transfer technologii

Jak pokazują statystyki polskie przedsiębiorstwa, zwłaszcza MMSP (mikro, małe i średnie), nie są skłonne do prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej i wdrażania jej wyników do praktyki gospodarczej, ze względu na wiążący się z tym zbyt wysoki stopień ryzyka. Nie postrzegają tego rodzaju działalności jako strategicznej dla swojego rozwoju, a także nie akceptują kosztów z nią związanych. Panaceum dla takiej sytuacji jest transfer technologii rozumiany jako proces przemieszczenia wyników badań naukowych, prac rozwojowych lub opracowań inżynierskich od twórcy/twórców do przedsiębiorcy, a tym samym zwiększający stopień wykorzystania badań w praktyce gospodarczej. Rolę twórców mogą spełniać poszczególni naukowcy (wynalazcy), całe zespoły badawcze, a także uczelnie oraz jednostki badawczo – rozwojowe.

Pewność obrotu nowymi technologiami, wynalazkami, czy wynikami badań naukowych gwarantuje ochrona praw własności intelektualnej. Jej celem jest bowiem zabezpieczenie interesów osób uprawnionych do dóbr niematerialnych stanowiących wynik twórczej i poznawczej działalności człowieka. Ochrona obejmuje działania zmierzające lub mające wpływ na dostępność, nabycie, zakres, utrzymanie w mocy, dochodzenie i egzekwowanie oraz korzystanie z praw własności intelektualnej w prawnie dozwolony sposób. Zabezpieczenie tych praw stanowi zatem podstawę skutecznego transferu technologii od twórców (głównie pracowników jednostek naukowych i badawczo – rozwojowych) do odbiorców (zwykle przedsiębiorstw planujących wdrożenie innowacji na rynku).

Pozytywne efekty procesów przemieszczania technologii będą jednak widoczne dopiero po spełnieniu kilku podstawowych warunków ze strony zarówno przedstawicieli świata nauki, jaki i biznesu.

Uczelnie oraz JBRy powinny prowadzić aktywną politykę w zakresie promowania kooperacji z przedsiębiorcami oraz ochrony własności intelektualnej, a zwłaszcza:

współpracę w zakresie badań zleconych (w tym także badań przedkonkurencyjnych i wdrożeniowych) zlecanych przez podmioty zewnętrzne (przede wszystkim przedsiębiorstwa);
komercjalizację własności intelektualnej na zasadzie sprzedaży patentów, udzielania licencji lub transferu know-how. Warunkiem koniecznym jest zapewnienie jej ochrony, nasilenie działań marketingowych w celu znalezienie potencjalnego klienta oraz sprawna finalizacja kontraktu;
stworzenie odpowiednich warunków umożliwiających kreację przez pracowników uczelni spółek spin-off/spin-out, w których udziały posiadałaby jednostka naukowa, twórcy, a także podmioty działające komercyjnie.

Z drugiej strony przedsiębiorcy muszą być zainteresowani wdrażaniem na rynku innowacyjnych wynalazków pochodzących z ośrodków naukowo-badawczych, a więc widzieć ekonomiczny zysk z udziału w transferze technologii. Będzie to możliwe pod warunkiem uświadomienia sobie przez zarządzających, iż implementacja przez firmy nowatorskich rozwiązań przyczyni się do podniesienia ich innowacyjności (produktowej, procesowej, systemowej), wzrostu konkurencyjności, a w konsekwencji do pomnożenia ich wartości.

Reasumując, rola własności intelektualnej, zwłaszcza tej prawnie chronionej, jest fundamentalna dla rozpowszechniania innowacyjnych pomysłów, powstawania nowych towarów i usług, a przede wszystkim dla stabilności procesów transferu wiedzy i technologii z jednostek naukowych i badawczo-rozwojowych do przedsiębiorstw, a także pomiędzy samymi firmami. Dzięki zabezpieczeniu dóbr intelektualnych każdy twórca innowacji ma możliwość swobodnego rozporządzania prawami materialnymi do niej przypisanymi (np. sprzedaż dobra, jego licencjonowanie), a każda osoba/podmiot biorący udział w jej komercjalizacji ma możliwość weryfikacji wygenerowanych praw własności, a co za tym idzie, prognozować rachunek zysków i ewentualnych strat z wdrożenia produktu na rynek.

Własność intelektualna oraz transfer technologii jako elementy cyklu komercjalizacji

Transfer technologii oraz ochrona własności intelektualnej są elementami szerszego procesu komercjalizacji nowych technologii. Komercjalizacja, to w praktyce znalezienie środków na uruchomienie nowego procesu technologicznego, produkcji nowego wyrobu w firmie istniejącej lub też powołanie zupełnie nowej firmy, ze wszystkimi konsekwencjami tych działań.

Proces komercjalizacji technologii można przedstawić na poniższym diagramie⁴:

obrazek

Źródłem innowacyjnych rozwiązań jest kreatywne myślenie, które ujawnia się m.in. przy prowadzeniu badań naukowych. W ramach tego twórczego procesu, który ma na celu doprowadzenie do uzyskania nowej wiedzy o świecie, jest szansa na dokonywanie odkryć oraz znajdowanie ich zastosowania w postaci wynalazków. Wynalazek staje się innowacją dopiero w momencie znalezienia możliwości jego wdrożenia w działalności biznesowej firmy.

Cykl komercjalizacji technologii rozpoczyna się w momencie zgłoszenia przez naukowca/twórcę do odpowiedniej jednostki (najczęściej do centrum transferu technologii) faktu dokonania wynalazku. Tam dokonywana jest identyfikacja jego możliwości rynkowych. Jej celem jest znalezienie instytucji (najczęściej przedsiębiorstw), które zainteresowane byłyby wdrożeniem innowacji na rynku. Podjęte działania mają również wykazać, iż dane rozwiązanie technologiczne znajdzie swoich odbiorców oraz będzie efektywnie konkurować z podobnymi produktami istniejącymi na rynku. Dokumentem określającym powyższe elementy jest biznesplan.

Kolejną częścią cyklu komercjalizacji jest ochrona własności intelektualnej. Jest ona kluczowym etapem warunkującym pomyślną komercjalizację technologii. Patent, czyli prawo wyłącznego korzystania z danego wynalazku na okres minimum 20 lat od momentu zgłoszenia, stanowi swoistą nagrodę za ujawnienie wszelkich szczegółów nowej technologii. W przypadku innowacyjnych produktów dokonanie zgłoszenia w celu uzyskania ochrony patentowej jest niemalże warunkiem sine qua non dla przejścia do dalszych etapów komercjalizacji.

Posiadając już chronione prawo materialne do powstałej innowacji należy przejść do etapu transferu technologii. Poprzedzony może on zostać marketingiem nowatorskiego rozwiązania i promocją wśród potencjalnych odbiorców. Znalezienie podmiotu posiadającego odpowiedni potencjał infrastrukturalny i finansowy znacznie zwiększa szansę na powodzenie procesu wdrożenia innowacji na rynek i czerpania z tego tytułu zysków.

W celu opracowania produktu lub usługi bazującej na wymyślonej innowacyjnej technologii niezbędne jest przetestowanie jego koncepcji, a także wykonanie technicznej analizy wdrożenia. Pierwszą weryfikację koncepcji biznesowej stanowi zazwyczaj wykonanie wstępnego i prymitywnego prototypu, aby ostatecznie potwierdzić rzetelność i prawdziwość dokonanych założeń. W celu uzyskania ostatecznej weryfikacji wiedzy na temat możliwości wdrożenia rynkowego danego produktu niezbędne będzie też wykonanie prototypu o jakości bliskiej temu, który będzie pochodził z ostatecznej produkcji.

Ostatnim etapem cyklu komercjalizacji, który zakończono sukcesem jest uzyskanie przychodów z wdrożonego produktu lub usługi i budowania potencjału kapitałowego dla przyszłych cyklów komercjalizacyjnych.

¹ L. Edvinsson, M. S. Malone, Kapitał intelektualny, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2001, s. 39.
² Andrew Watson „Zainwestuj w swoje prawa własności intelektualnej – dwunastokrotny zysk z inwestycji”, IPR Helpdesk Bulletin, http://www.ipr-helpdesk.org/newsletter/31/html/PL/IPRTDarticleN1022D.html z dnia 15.05.07
³ Krystyna Górak „System ochrony własności intelektualnej”; Wydawnictwo PARP; Warszawa 2007; str. 1
⁴ Na podstawie: Skrzypek J. (red), Finansowanie projektów innowacyjnych. Poradnik dla przedsiębiorców i przedstawicieli środowiska akademickiego; Kraków 2007